• Zagórzyca (Sageritz) – wieś ulicówka  położona na Wysoczyźnie Damnickiej w  północno-zachodniej części województwa pomorskiego, wschodniej części powiatu słupskiego, w gminie Damnica. Wieś jest siedzibą sołectwa Zagórzyca, w którego skład wchodzi również miejscowość Zagórzyczki.

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa słupskiego.

  • Nazwa miejscowości Zagórzyca to nazwa topograficzna od wyrażenia „za górą”, „z tamtej strony góry”. Dawne zapisy nazwy miejscowości brzmiały następująco: Sagerick (1440), Zaghertcze (1485), Sageritz (1571).  
  • Założenie wioski sięga bardzo odległych czasów, źródła od XIII do XVII są bardzo skąpe.
    Pojawia się w nich Zagórzyca, jednakże brak jest związanych z miejscowością opisów. Powstanie zamku Zagórzyca nie jest znane. Najstarsze źródła wskazują na to, że miałby on powstać niewiele później niż około 1250\1280 roku. Zamek blokował drogę od Słupska do terenu rycerzy zakonnych Lęborka.  Zamek warowny Zagórzyca stał prawdopodobnie na wzgórzu, którego część określano w tradycji ludowej jako „Ceterberg” (Käteberg ).
    Przekaz o nazwie „Ceterberg” określające wzgórze we wsi Zagórzyca pochodzi prawdopodobnie z opisów umocnień obronnych Germanów i Rzymian.  

W 1401 roku Jarosław, Lorenc i Bogusław Kutzeke sprzedali osadę za 1000 finkenaugen (moneta używana w XIV i XV wieku na obszarach Pomorza
i Meklemburgii) Bogusławowi VII, a w latach 1401\1410 nastąpiło zburzenie warowni na zlecenie Zakonu Krzyżackiego.

Książę Bogusław VIII rozpoczął odbudowę grodu. Jednak jego zamiary nie powiodły się. Budowa zamku została przypuszczalnie przerwana w wyniku interwencji Słupszczan. Legenda głosi, że obywatele Słupska w obawie przed ograniczeniem ich wolności i praw jakie mogły wyniknąć z usytuowania zamku w Zagórzycy ruszyli do wsi   i zniszczyli już stojące mury zamkowe. Pozostały jedynie po nich wielkie ilości kamienia, które miejscowi chłopi zwozili z okolicy. Od roku 1440  miejscowość Zagórzyca została darowana przez Bogusława VIII we władanie miastu Słupsk. Książę Bogusław X żyjący w latach 1474- 1523 zapisał wieś w dzierżawę swojej matce księżnej Zofii w 1485 roku.  W 1556 roku książę Barnim przekazał Zagórzycę jako lenno Bartolomusowi Schawe
w uznaniu  za jego zasługi i służbę dla księcia.  W końcu XVI w. zniósł lenno ponownie.

Według tabel podatkowych Królewskiego Urzędu Pruskiego w Słupsku wynika, że w 1732 roku z miejscowości Zagórzyca widnieją następujące wpisy: Jochem Albrecht- sołtys, chłopi Hanb Albrecht, Martin Widenhőfft, Jürgen Brandenburg, Jochem Albrecht, Hanb Varsbotter, der Krüger oraz David Schramm i Martin Korth chłopi małorolni.  W tym okresie wiemy, że istniała w miejscowości karczma, był kowal oraz znajdował się dom wdów po zmarłych kaznodziejach.

Okres pierwszej wojny światowej (1914- 1918) nie zakłócił  zbytnio życia mieszkańców Zagórzycy. Jedynie kilku mieszkańców miejscowości uczestniczyło w walkach w garnizonach pruskich. Na terenach Pomorza Środkowego nie odnotowano jakiś szczególnych działań militarnych,
a tym samym widmo zniszczenia jakie niesie ze sobą wojna ominęło Zagórzycę.

Okres międzywojenny to okres rozkwitu gospodarczego i kulturalnego wsi Zagórzyca. W tym czasie powstaje ogromny młyn wiatraczny obsługujący Zagórzycę jak i okoliczne wsie i przysiółki. Gospodarstwa rolne rozrastają się tworząc z nieużytków pokaźne powierzchniowo pola uprawne. Największy gospodarz Emil Strenge posiadał gospodarstwo o łącznej powierzchni 46,5 hektara.

W Zagórzycy istniała gospoda wiejska prężnie funkcjonująca. Jej właściciel Ferdinand Groth stał się dzięki dobrze prosperującej infrastrukturze jednym z zamożniejszych mieszkańców wsi.

Środowisko kulturalne miejscowości Zagórzyca jak na osadę wiejską było dobrze rozwinięte.

Miejscowość posiadała koło teatralne i orkiestrę (kontrabas, skrzypce, puzon, klarnet, trąbka), która często uświetniała kościelne bądź wiejskie uroczystości. W 1937 roku pięćdziesiąt lat swojego istnienia obchodził założony w 1887 roku chór mieszany w Zagórzycy.  W dniu swoich obchodów skupiał siedemdziesiąt czterech członków.

W 1920 roku w miejscowości utworzono szkołę. Składała się z dwóch klas (dzisiejszy budynek Zespołu Szkół  w Zagórzycy i mieszkanie p. Żulińskich).
Nauczanie prowadziło dwóch nauczycieli: H. Lettow, H. Gaul. W 1922 roku do szkoły w Zagórzycy uczęszczało pięćdziesięcioro dzieci. Rozwój szkoły
był bardzo prężny. Już w 1932 roku było sto osiemnaście dzieci w ośmiu oddziałach.

Według źródeł do wybuchu drugiej wojny światowej w 1939 roku można wyróżnić następujące dane związane  z miejscowością Zagórzyca:

  • powierzchnia w 1939 r. – 729 hektarów,
  • ludność w 1939r. – 499 osób,
  • liczba gospodarstw domowych w 1939 r. – 140 gospodarstw,
  • liczba domów mieszkalnych w 1925 r. – 96 domów,
  • okręg administracyjny w 1939r. – Mianowice,
  • Urząd Stanu Cywilnego w 1939r. – Mianowice,
  • okręg żandarmerii w 1939r. – Damnica,
  • Sąd Rejonowy w 1939r. – Słupsk,
  • Naczelnik Gminy w 1931r. – R. Wenzlaff,
  • burmistrz w 1937r. – R. Wenzlaff,
  • poczta w 1939r. – Zagórzyca

Okres drugiej wojny światowej nie zakłócił życia mieszkańców Zagórzycy. Krwawe walki ominęły miejscowość jednak widmo porażki państwa niemieckiego i postępującej inwazji wojsk sowieckich nie napawał optymizmem ówczesnych mieszkańców. Widząc zbliżającą się klęskę Rzeszy miejscowa ludność w obawie przed represjami ze strony Armii Czerwonej wiosną 1945 opuszczała te tereny, udając się na tereny Rzeszy. Ostatni mieszkańcy niemieckiej Zagórzycy opuścili wieś pod koniec 1945 roku.

Dnia 8 marca 1945 roku Rosjanie zajęli miejscowość Zagórzyca i Damnica, w której stacjonowali do końca 1950 roku. Dnia 10 maja 1945 roku władzę
w Zagórzycy objęli Polacy pochodzący głównie z  terenów wschodnich ( przedwojenne województwo stanisławowskie, okolice Przemyśla i Sanoka.
W tym samym roku w miejscowości utworzono Urząd Gminy, który mieścił się w budynku plebani, komisariat w budynku szkolnym numer 3.
Pierwszym wójtem został Zygmunt Małowski a komendantem obywatel Zdrojewski.

Od 1947 do 1973  roku na terenach dzisiejszej Gminy Damnica powstawały Gromadzkie Rady Narodowe. Mieściły się one m.in. w miejscowości Zagórzyca, Damnica, Damno, Stara Dąbrowa.

Głównym źródłem utrzymania ludności była uprawa roli i hodowla zwierząt. Charakterystycznym tego przejawem była organizacja na tych terenach
od 1946 roku państwowych gospodarstw o nazwie Państwowe Nieruchomości Ziemskie, które od 1949 roku przekształciły się w Państwowe Gospodarstwa Rolne tzw. PGR.

Ludność Gminy Damnica podobnie jak całego Pomorza ukształtowała się pod wpływem intensywnych przemieszczeń migracyjnych spowodowanych zmianami po II wojnie światowej. Składały się na to z jednej strony wyjazdy za Odrę zdecydowanej większości ludności niemieckiej, z drugiej natomiast trwające przez kilkanaście lat osiedlanie się ludności polskiej repatriowanej ze wschodu i centralnych terenów kraju.

W wyniku migracji spowodowanej zmianą granic po drugiej wojnie światowej ludność osiedlająca się na terenie dzisiejszej Gminy Damnica deklarowała przynależność do kościoła katolickiego. Katolicy po osiedleniu się zaczęli przysposabiać dotychczasowe świątynie protestanckie dostosowując je do swoich potrzeb.

Dnia 20 grudnia 1945 roku został poświęcony kościół w Zagórzycy, którego patronem obrano świętego Józefa. –

Kościół znajduje się w ewidencji zabytków.- link

                  
 

 

 

 

 

 

 

fot. Pocztówka przedstawiająca kościół w Zagórzycy z 1922 rok.       fot kościół – rok 2018

 

 

 

Szkoła w Zagórzycy

Dnia 15 października 1945 roku powołano do życia publiczną Szkołę Powszechną w Zagórzycy, której pierwszym nauczycielem jak i kierownikiem został Bronisław Tomaszewski.

Co do szkoły w Zagórzycy wiemy, że istniała już napewno w 1835. Źródła podają, że w tym roku uczniowie z pobliskiej miejscowości Paprzyce uczęszczają
do szkoły w Zagórzycy. W innym źródle natrafiamy na nazwisko K. Kanenberga (urodzonego 23 kwietnia 1840 roku), trzynastoletniego młodzieńca,
który udaje się do Zagórzycy, gdzie pod kierunkiem nauczyciela Gottlieba Petera Putziga pobierał naukę jako preparand. Po rocznej nauce w Zagórzycy została on konfirmowany 28 września 1854 roku by w dniu 1 października 1854 roku ukończyć kurs preparanda.

Polska szkoła w Zagórzycy z 1945 roku liczyła dwudziestu sześciu uczniów. Podobnie jak szkoła w Damnicy bardzo szybko się rozwijała: w 1950 roku liczyła siedemdziesięciu jeden uczniów, w 1967 roku dwustu uczniów. W 2003 roku szkoła otrzymała status Zespołu Szkół w Zagórzycy (podział na szkołę podstawową i gimnazjum), a 2005 roku nadano jej imię Zjednoczonej Europy.

  

materiał opracowany przez Szkołę Podstawową w Zagórzycy.

Źródła:

  1. E. Rzetelszka- Feleszko, J. Duma, Dawne słowiańskie nazwy miejscowe Pomorza Szczecińskiego, Warszawa 1991.
  2. K. F. Wenzlaff, Gemeinde Sageritz Landreis Stolp – Berichte und Sammlungen, Hademarschen 1999.
  3. W. Łysiak, Grody, zamki, kościoły. Legendy i podania z Pomorza Zachodniego.
  4. K.H.Pagel, Der Landskreis Stolp in Pommern, Lubeck 1989.
  5. Z.Machura, Z ziemi włoskiej do Słupska. Opowieść legionowa, Słupsk 2003.
  6. Z.Pawłowski, Dzieje parafii katolickiej pod wezwaniem świętego Józefa w Zagórzycy w latach 1951- 2008.